HYRJE NĖ MEKANIKĖN NJUTONIANE
nga Edward KLUK
Dickinson State University, Dickinson ND
Faqja u pėrshtat
nga Polikron Dhoqina, Appleti nga Bejo Duka,
Universiteti i Tiranės,Tiranė

   

LAVJERRĖSI, SISTEMET INERCIALE DHE JOINERCIALE TĖ REFERIMIT

 
 
 

     Hyrje
      Duke zbuluar ekzistencėn e sistemeve inerciale dhe joinerciale te referimit ne kemi mėsuar se ligji i dytė i Njutonit qė pėrshkruan lėvizjen nė plan nė njė sistem inercial referimi (x,y):

m Dvx / Dt  =  Fx           (0a),       m Dv/ Dt  =  Fy             (0b)

kur transformohet nė njė sistem referimi (x',y'), qė rrotullohet uniformisht, merr njė formė tė re qė pėrfshin si pseudoforcen e Koriolisit dhe ate centrifugale:

m Dv'x / Dt  =  F' + 2mv'y + m2x'       (1a)
m Dv'y / Dt  =  F' -  2mv'x + m2y'       (1b).

Kėto pseudoforca pėrshkruajnė formalisht efektet e inercisė sė njė trupi, qe do te shfaqeshin ne njė sistem referimi qė rrotullohet. Me ndihmėn e tyre ne kemi shpjeguar fenomenin e satelitėve stacionar.

      Tani ne do tė pėrpiqemi tė mėsojmė si sillet njė lavjerrės i zakonshėm nė njė sistem inercial dhe nė njė sistem joinercial. Njė sistem referimi konsiderohet inercial neqoftese boshtet e tij janė drejtuar drejt yjeve tė largėt tė caktuar.

 

     Lavjerrėsi nė njė sistem inercial referimi

      Nė Fig.1 paraqitet njė lavjerrės, qė lėkundet sipas harkut tė njė rrethi me rreze L. Forca e gravitetit mg , qė vepron mbi lavjerrės ėshtė zbėrthyer nė dy komponente. Komponentja tangjente me harkun   mg sin  tėrheq lavjerrėsin pėrgjatė harkut tė rrethit, drejt pikės sė tij mė tė ulėt (pika e ekuilibrit tė qėndrueshėm). Duke zbatuar ligjin e dyte te Njutonit per kete perberese shkruajme

Fx = - mg sin                     
ose
m Dvx / Dt  =  - mg sin          (2),             .           

Duke thjeshtuar masat nė tė dy anėt e ketij ekuacioni, ne mund tė arrijmė nė ēast nė konkluzionin: lėvizja e lavjerrėsit ėshtė e pamvarur nga masa e tij. Megjithatė mund tė themi se pėrgjithėsisht ky ekuacion ėshtė tepėr i vėshtirė tė diskutohet kėtu pa bėrė njė thjeshtėzim tė fortė. Bėjmė kufizimin qė lavjerrėsi tė kryej lėkundje me kėnde  tė vegjėl (mė tė vegjėl se 11.5o ose 0.2  radian) Atėhere ekuacioni i thjeshtuar (2) ) mund tė rishkruhet si mė poshtė:

Dvx / Dt  =  - g sin= -(g/L) L sin =  - (g/L) x .         (3)

Shihet se ky ekuacion i ngjan  ekuacionit tė oshilatorit harmonik  (njė trup me masė m = 1 kg qė lėkundet nė njė sustė me konstante elasticiteti k= g/L). Kėshtu perioda pėr njė lavjerrės tė tillė ėshtė:

T  =  2(L/g)½ ,         (3a)

dhe zhvendosja   x nga pozicioni i ekuilibrit ėshtė:

x(t)  =  xo cos(t) ,  ku (g/L)½ .      (3b)

      Le tė fillojmė me njė eksperiment. Bėjmė tė paktėn 1 m tė gjatė lavjerrėsin duke pėrdorur njė fije tė hollė dhe tė fortė si dhe njė sferė tė rėndė tė varur nė tė. Fiksoni njė pikė varje tė lavjerrėsit, rreth sė cilės ai lėkundet lirisht nė planin vertikal. Matni gjatėsinė  L tė lavjerrėsit nga pika e varjes nė qendrėn e sferės. Matni me njė kronometėr kohėn gjatė sė cilės lavjerrėsi bėn dhjetė lėkundje. Bėni dy ose mė shumė matje tė tilla. Rezultatet duhet tė jenė gjithmonė identike. Neqoftese ato ndryshojnė shumė, kujdes duhet bėrė nė numėrimin e lėkundjeve. Nga tė dhėnat tuaja gjeni periodėn mesatare   pėr njė lėkundje. Duke njohur  L  dhe  T  llogaritni nxitimin e rėnies sė lirė  g. Shmangja nga vlera e saj prej  9.8 m/s2 nuk duhet tė jetė mė shumė se2%. Kjo do tė thotė qė teoria punon mirė.

      Mė sipėr supozuam qė lavjerrėsi lėkundet vetėm nė planin vertikal. Por nė fakt, gjatė nje ngacmimi tė vogėl anėsor qė i bėhet atij, ėshtė e pashmangshme qė lėvizja e tij tė mos jetė sipas njė trajektoreje ovale tė ndodhur nė sipėrfaqen sferike me rreze L . Le tė supozojmė se plani x,y nė Fig. 2 ėshtė tangent me sferėn e pėrmendur mė sipėr, nė pikėn O tė ekuilibrit tė lavjerrėsit. Shėnojmė se ne kemi ndryshuar kuptimin e boshtit tė y-eve !!! Tani forca e pashėnuar nė Fig. 2 duke tėrhequr lavjerrėsin drejt pozicionit tė tij tė ekuilibrit, neqoftese vleresojme vetėm lėkundjet e vogla, ka madhėsi   F =  k (x2 + y2)½  ( forca ėshtė proporcionale me distancėn e lavjerrėsit nga pika e ekuilibrit) dhe komponentet e saj janė  F =  - k x  dhe  Fy  =  - k y. Kėtu  x  dhe  y  janė koordinatat e lavjerrėsit dhe  k  =  g/L. Duke zbatuar nė kėtė situatė ligjin e dytė tė Njutonit (0a,b) ne kemi:

Dvx / Dt  =  - kx          (4a),       Dv/ Dt  =  - ky            (4b).

Kjo do tė thotė qė ēdo koordinatė e lavjerrėsit sillet si njė oshilator harmonik. Ne kemi gjetur tashmė njė zgjidhje (4a) . Kjo zgjidhje ėshtė:  x(t)  =  xo cost. Njelloj (4b) ka njė zgjidhje   y(t)  =  yo cost . Duke pėrdorur ekzaktėsisht nje metodė tė njėjtė  mund tė gjenden zgjidhjet shtesė:

x(t)  =  xo sint   dhe    y(t)  =  yo sint

      Tani imagjinoni nisjen e lavjerrėsit nga pika e prerjes sė boshtit tė   x-eve me trajektoren ovale nė Fig. 2. Neqoftese e leme atė tė kalojė pa ndonjė shtytje shtesė, atėhere koordinata e tij y do tė jetė gjithmonė zero dhe koordinata x do tė pėrshkruhet nga funksioni  x(t)  =  xo cost . Por neqoftese ju i jepni njė shpejtėsi fillestare   vo nė  drejtimin e y-eve,atėhere koordinata y nuk do tė qėndrojė e barabartė me zero. Ne kete rast, zgjedhja e vetme e mundėshme ėshtė tė marrim  y(t)  =  yo sint ,sepse duhet gjithashtu tė kemi  y(0) = 0. Pėr tė gjetur njė formė tė trajektores bėjmė veprimet e thjeshta si mė poshtė:

[x(t)/xo]2 + [y(t)/yo]2  =  [cost]2 + [sint]2  =  1.

Siē shihet kjo trajektore ėshtė njė elips me gjysmėboshte  xo  dhe  yo. Neqoftese  yo =  xo elipsi kthehet ne rreth.

      Nė rastin tonė tė veēantė   yo varet nga  vo . Njė lidhje midis tyre varet nga komponentja y e shpejtėsisė sė lavjerrėsit. Kjo komponente

vy(t)  =  Dy(t)/Dt  =  D[yo sint]/Dt  = yo cost ,

kėshtu  yo  =  vo /. Atėhere lėvizja e veēantė e lavjerrėsit pėrshkruhet si mė poshtė:

x(t)  =  xo cost   dhe    y(t)  = ( vo /) sint           (5a).

Neqoftese lavjerrėsi niset nga boshti iy-eve me njė shpejtėsi fillestare qė ka kahe tė kundėrt me boshtin ex -eve, atėhere lėvizja e tij pėrshkruhet nga:

x(t)  =  - (vo /) sint   dhe    y(t)  =  yo cost           (5b).

      Lavjerrėsi nė njė sistem referimi qė rrotullohet   

      Supozojmė se lavjerrėsi ėshtė fiksuar nė njė suport qė mund tė rrotullohet ngadalė dhe fija e varjes shtrihet ekzaktėsisht sipas boshtit tė rrotullimit. Nė Fig.3 janė treguar dy sisteme referimi. Sistemi i laboratorit i fiksuar nė laborator dhe sistemi i rrotullueshėm i fiksuar nė suport. Origjinat e tė dy sistemeve janė ekzaktėsisht nė boshtin e rrotullimit. Fillimisht sfera e lavjerrėsit ndodhet nė pikėn P nė sistemin e rrotullueshėm. Lavjerrėsi lėshohet nga njė pozicion ēfarėdo (natyrisht kėndi i shmangjes i vogėl) pa ndonjė shtytje,

nė ēastin   t = 0 kur tė dy sistemet janė tė mbivendosur. Neqoftese neglizhojmė rrotullimin e Tokės, lėvizja e lavjerrėsit, e vrojtuar nga sistemi i laboratorit, pėrshkruhet nga ekuacionet: (4a,b) dhe (5b). Shpejtėsia fillestare  vo  nė drejtimin negativ tė boshtit tė x-eve, e vrojtuar nga sistemi i laboratorit, ėshtė lidhur me yo  (zhvendosja e pikės P nga origjina e sistemit tė referimit qė rrotullohet) dhe T (shpejtėsia kėndore e rrotullimit), dhe  vo = yo T . Prandaj njė vrojtues i ndodhur nė sistemin laboratorik do tė shikojė trajektoren e lavjerrėsit si njė elips me gjysmėbosht yo pėrgjatė boshtit tė  y -eve dhe gjysmėbosht  yo T / pėrgjatė boshtit tė  x -eve.

      Por a mund ta neglizhojmė rrotullimin e Tokės? Pėr lėvizje tė ngadalta dhe nė intervale tė vogla kohe forca centrifugale dhe ajo e Koriolisit, qė lidhen me rrotullimin e Tokės janė shumė tė vogla. Ato janė proporcional respektivisht me shpejtėsinė kėndore tė Tokės dhe me katrorin e saj. Shpejtėsia kendore e rrotullimit te Tokes rreth boshtit te saj ėshtė 7.27 x 10-5 rad/s. Prandaj efektet e saj pėr njė interval tė vogėl kohe eshte vėshtirė tė maten. Pėr njė interval tė gjatė kohe ato akumulohen dhe bėhen vėrtet tė dukshme.

      E njėjta lėvizje e parė nga njė vrojtues nė sistemin qė rrotullohet pėrshkruhet nga ekuacionet(1a,b). Ne tashmė e dimė se koordinatat x,y tė lavjerrėsit ndryshojnė me kohėn nė sistemin laboratorik dhe nga ana tjetėr gjetėm si ato mund tė transformohen nga ky sistem nė sistemin qė rrotullohet. Formulat e transformimit pėr situatėn konkrete kanė formėn e mėposhtėme:

x'  =  x cos T t + y sinT t              (6a),
y'  =  - x sinT t + y cosT t               (6b).

Duke futur nė to x dhe y te pėrshkruara nga ekuacionet (5b) me vo = yo T  ne fitojmė ekuacionet:

x'(t)  =  yo[- (T /) sint cosT t + cost sinT t ]           (7a),
y'(t)  =  yo[(T /) sint sinT t + cost cosT t ]             (7b).

Ky rezultat duket akoma shumė i komplikuar dhe praktikisht i pamundur pėr t'u perfytyruar pa njė grafik. Disa konkluzione tė shpejta megjithatė mund tė nxirren nga lidhjet trigonometrike: cos a  cos b = (1/2)[cos(a+b) + cos(a-b)]  etj. Atėhere:

x'(t)  =  (yo/2)[1 - (T /)] sin(+T)t  -  (yo/2)[1 +(T /)] sin(-T)t      (8a),
y'(t)  =  (yo/2)[1 - (T /)] cos(+T)t  +  (yo/2)[1 +(T /)] cos(-T)t      (8b).

Nė bazė tė kėtij rezultati lėvizja e lavjerrėsit e parė nga sistemi qė rrotullohet ėshtė njė superpozim i dy lėvizjeve tė thjeshta, njė lėvizje rrethore ne sensin orar me rreze (yo/2)[1 - (T /)] dhe frekuencė kėndore +T,  dhe njė lėvizje rrethore ne sensin orar me rreze (yo/2)[1 + (T /)] dhe frekuencė kėndore -T . Kėtu ne vėme re njė zhvendosje tė Dopplerit pėr shkak tė rrotullimit. Lavjerrėsi i vrojtuar nga sistemi laboratorik shfaq njė frekuence tė vetme kėndore , ndėrsa nė sistemin qė rrotullohet ai shfaq dy frekuenca tė zhvendosura +T  dhe -T . Frekuenca e tij origjinale kėndore  ėshtė moduluar nga frekuenca kėndore  T  e suportit qė rrotullohet.

      Nė njė rast tė veēantė kur T  rezultati ėshtė shumė i thjeshtė  sepse  (8a,b) reduktohen nė x'(t)  = 0   dhe   y'(t)  =  (yo/2)[1 + (T /)] =  yo .  Kėshtu nė sistemin e referimit qė rrotullohet lavjerrėsi qėndron nė prehje, sepse forca centrifugale qė vepron mbi tė ekuilibron komponenten e forcės gravitacionale qė e tėrheq lavjerrėsin sipas boshtit tė rrotullimit tė suportit. Ky ėshtė njė rast shumė i thjeshtė nė rastin e satelitėve stacionar.

      Tani ju mund tė "eksperimentoni" pėr tė parė trajektoret e lavjerrėsit nga tė dy sistemet e referimit. Pėr simulim janė pėrdorur formulat (8a,b). Mos harroni se ky lavjerrės fillon gjithmonė nga prehja nė sistemin qė rrotullohet.

      Vendosni periodėn e lavjerrėsit  Tp 10 s dhe periodėn e rrotullimit tė suportit Tt gjithashtu nė 10s. Kjo do tė thotė qė T , dhe nė sistemin qė rrotullohet lavjerrėsi duhet tė qėndrojė nė prehje, ndėrsa nė sistemin e laboratorit ai duhet tė beje njė trajektore rrethore. Mbasi ekzekutohet ky rast nė sistemin qė rrotullohet klikoni "rivendos" dhe zgjidhni sistemin inercial (nė kėtė rast atė laboratorik). Ndryshimi i sistemit rivendos parametra tė tjerė, kėshtu ju duhet tė ruani vlerat e dėshiruara. I ekzekutoni ato pėr tė parė atė ēka prisni. Tani pastroni dritaren dhe bėni dy eksperimente tė reja duke marrė   Tp=5s , Tt = 10s  dhe  Tp=5s , Tt = 50s . Konkluzionet nga modelet e fituara janė tė qarta. Njė vlerė mė e vogėl e raportit   Tp / T na ēon nė njė trajektore eliptike mė tė ngushtė nė sistemin inercial tė referimit dhe nė njė trajektore me shumė maja tė mprehta nė sistemin qė rrotullohet. Imagjinoni tė zhvendosim suportin rrotullues, nė pika tė ndryshme tė Tokės, duke e vendosur p.sh. nė Polin e Veriut dhe duke varur nė tė njė lavjerrės shumė tė gjatė, me boshtin e x-eve dhe tė y-eve, tė njė sistemi inercial, tė drejtuar drejt dy yjeve tė percaktuar. Pra ne kemi njė lavjerrės tė Fukoit nė Polin e Veriut. Neqoftese gjatėsia e tij ėshtė 100 m perioda e tij do tė jetė vetėm 20 s , ndėrsa perioda e rrotullimit tė Tokės ėshtė 86400 s. Kėshtu,trajektorja e tij e parė nga sistemi inercial mund tė jetė njė elips i stėrzgjatur me vlerė tė raportit tė boshteve tė barabartė me 4320. E njėjta trajektore e parė nga Toka do tė ketė 8640 maja pėr 24 orė.

      Deri tani jemi marrė me lėvizjet e lavjerrėsit raporti  Tp / T i tė cilit ėshtė mė i vogėl se njėsia. Pėr kėto raste forca centrifugale fillestare ėshtė mė e vogėl se forca fillestare qė tėrheq lavjerrėsin drejt boshtit tė rrotullimit. Pėr kėtė arėsye, lavjerrėsi fillimisht "bie" drejt boshtit tė rrotullimit, por shmanget prej tij nga ekzistenca e forcės centrifugale dhe e asaj tė Koriolisit. Pėr raportin   Tp / T mė tė madh se njėsia, trajektoret e lavjerrėsit nė sistemin inercial janė akoma eliptike, por pamja e tyre nė sistemin qė rrotullohet ėshte krejt e ndryshme. Ekzaminoni dy raste tė tila duke marrė  Tp = 20s , Tt = 10s me dy radhė dhe  Tp=50s , Tt = 10s me tre radhė. Kėtė herė forcat centrifugale fillestare tėrheqin lavjerrėsin drejt boshtit tė rrotullimit. Lavjerresi pėrfundon nė lėvizjen larg nga boshti i rrotullimit.

      Konkluzioni shumė i rėndėsishėm qė del nga studimet tona pėr lėvizjen e lavjerrėsit ėshtė se ai na jep informacion mbi sistemet e referimit. Ai tregon se sa shumė ėshtė apo nuk ėshtė njė sistem referimi inercial apo joinercial, ose nė ēfarė kufijsh mund tė aplikohet nė tė ligji i dytė i Njutonit, pa bėrė korigjimet pėr pseudoforcat. Mund tė kuptohet se ne realisht nuk dimė nėse ekzistojnė sistemet inerciale tė referimit,por ne vetėm mund tė themi se disa sisteme referimi janė mė shumė inercial se tė tjerėt. Nė kėta sisteme, mė shumė inercial, ligji i dytė i Njutonit parashikon lėvizjet me korrektesė pėr intervale kohorė mė tė gjata. Pėr shumicėn e problemeve inxhinjerike sistemet e referimit tė fiksuar me Tokėn janė inercialė ne shkalle te mjaftueshme. Por predhat e artilerisė janė tė ndikuara nga forca e Koriolisit, sepse shpejtėsia e tyre ėshtė e madhe dhe koha e fluturimit e gjatė.

      Lavjerrėsi nė sistemin e referimit tė nxituar vertikalisht 

       Lėvizja e lavjerrėsit ndikohet jo vetėm nga rrotullimi i sistemit tė referimit, por dhe nga nxitimi linear i njė sistemi tė tillė. Le tė supozojmė se sistemi (x,y) nė Fig.4 ėshtė njė sistem inercial. Lavjerrėsi ėshtė i fiksuar nė sistemin (x',y'), qė nxitohet vertikalisht me nxitim konstant a . Njė rast i tillė eshtė psh lėvizja e ashensorit, me veēantinė se ky i fundit nuk mund tė pėrshpejtohet pėr njė kohė tė gjatė.  Nė sistemin (x,y) Lėvizja e lavjerrėsit do tė pėrshkruhet me ndihmėn e ekuacioneve (0a,b) me komponentet e pėrshtatėshme tė forcaves  Fx  dhe  Fy.

      Relacionet ndėrmjet koordinatave tė lavjerrėsit nė tė dy sistemet e referimit janė si mė poshtė: (shiko Fig.4)

x(t) = x'(t),     y(t) = y'(t) + yo(t)  ku  yo(t) = yo(0) + (a/2) t2 .

Kėtu  yo(0)  pėrshkruan pozicionin e sistemit (x',y') nė lidhje me sistemin (x,y) nė  t = 0. Atehere:

vx(t) = Dx(t)/Dt = Dx'(t)/Dt = v'x(t)  dhe  vy(t) = Dy(t)/Dt = Dy'(t)/Dt + a t = v'y(t) + a t .

Si rrjedhim:

Dvx(t)/Dt = Dv'x(t)/Dt    dhe    Dvy(t)/Dt = Dv'y(t)/Dt + a .       (9)

Komponentet e forcave duke vepruar mbi lavjerresin permbajne komponentet  Tx  dhe  Ty  të forcave qe ushtrohen nga fija dhe forcen e gravitetit. Prandaj ato mund të paraqiten si më poshtë:

Fx = Tx   dhe Fy = Ty - mg .         (10)

Duke përfshirë relacionet (9) dhe (10)(0a,b) ne fitojmë ekuacionet që përshkruajnë lëvizjen e lavjerrësit në sistemin (x',y'):

m Dv'x / Dt  =  Tx           (11a),       m Dv'/ Dt  =  Ty - m(g + a) .          (11b)

Duke përfshirë relacionet (10) (0a,b) ) ne fitojmë ekuacionet që përshkruajnë lëvizjen e lavjerrësit në sistemin (x,y):

m Dvx / Dt  =  Tx           (12a),       m Dv/ Dt  =  Ty - mg.          (12b) .

Por ekuacionet (11a,b) dhe (12a,b) ndryshojnë vetëm nga termi - ma (11b). Prandaj lëvizja e lavjerrësit e fiksuar në sistemin (x',y') duket pothuajse si lëvizja e lavjerrësit të njëjtë të fiksuar në sistemin (x,y) përveçse në sistemin (x',y') veç forcës gravitacionale -mg  vepron dhe një pseudoforcë shtesë - m a. Kjo pseudoforcë e re përshkruan më së miri efektet e njohura inerciale. Vendosni mbi njė sipėrfaqe horizontale njė fletė letre tė lėmuar dhe mbi tė njė objekt tė rėndė. Tėrhiqni fletėn e letrės nė drejtimin horizontal. Neqoftese ju e tėrhiqni shumė shpejt objekti nuk do tė lėviz nga pozicioni qė kishte nė lidhje me tavolinėn, ndėrsa letra do tė largohet. Neqoftese nxitimi i fletės sė letrės ėshtė   a , nė lidhje me njė sistem referimi tė lidhur me letrėn, objekti lėviz me nxitim  - a .  Pra duket sikur njė forcė   - ma ėshtė duke vepruar mbi objektin nė kėtė sistem referimi.

      Tashmė ne kemi zgjidhur ekuacionet (0a,b) pėr njė lavjerrės qė kryen lėkundje tė vogla. Por ekuacionet B>(12a,b) janė tė njėjta si (0a,b) pėr njė lavjerės. Atėhere, pėr lėkundje tė vogla, perioda e lavjerėsit jepet nga formula:  (3a) dhe koordinata   x e lavjerėsit ndryshon me kohėn sipas formulės(3b).  Pothuajse e njėjta zgjidhje merret gjithashtu pėr ekuacionet(11a,b). Ndryshimi i vetėm ėshtė se ne duhet tė zėvendėsojmė  me  g + a . Ky zėvendėsim ėshtė rrjedhim i qartė qė del nga krahasimi i (11b) dhe (12b). Prandaj pėr njė lavjerrės nė sistemin e referimit qė nxitohet:

T  =  2{L/(g + a)}½ ,         (13a)

dhe

x'(t)  =  x'o cos(t) ,  ku {(g + a)/L}½ .      (13b)

Prandaj lavjerrėsi nė sistemin e nxituar tė referimit (x',y') e ndjen kėtė nxitim si njė "shtesė" tė fushės gravitacionale. Kjo "fushė shtesė" mund tė jetė pozitive apo negative. Neqoftese sistemi (x',y') bie lirisht poshtė, atėhere   a = - g  ose  g + a = 0 , rrjedhimisht  =  0   dhe   x'(t)   qėndron konstant.Kėshtu  lavjerrėsi shfaqet nė kushte tė mungesės sė peshės nė kėtė sistem.  Tė njėjtin lloj mungese peshe pėrjetojnė astronautėt nė bordin e ndonjė anije kozmike qė rrrotullohet rreth Tokes, apo psh nė stacionin hapėsinor MIR. Por atje forca gravitacionale e Tokės neutralizohet nga njė tjetėr pseudoforcė, qė ėshtė forca centrifugale. Shėnojmė se sistemet e referimit si ato tė lidhura me ashensorin qė bie lirshėm, me njė anije kozmike qė rrotullohet rreth Tokes, apo psh nė stacionin hapėsinor MIR (neqoftese ata nuk janė nė rrotullim rreth boshtit te anijes) duken krejtesisht si sisteme inerciale ku ligji i dytė i Njutonit eshte i vlefshem pa pėrfshirjen e pseudoforcave. Pohimi i fundit ėshtė njė formė e thjeshtuar e parimit tė ekuivalencės sipas tė cilit, ligjet e fizikės konsiderohen te njejte ose ekuivalente nė sisteme te ndryshme inerciale, si ato sisteme qė u pėrmėndėn mė sipėr. Duhet pas parasysh se ekuivalentimi qėndron ndėrmjet forcave gravitacionale dhe atyre inerciale, por nė thelb tė kėtij parimi qėndron ekuivalentimi i sistemeve.

      Pėr tė ndėrfutur applet-in , zgjedhim sistemin e nxituar vertikalisht me anėn e trakerit dhe masim dhjetė perioda tė lavjerrėsit pėr nxitimet e mėposhtėme: - 4.9, 4.9, 9.8 dhe 19.6 m/s2. Krahasoni rezultatet tuaja me periodat e dhėna nga formula (13a).

     Vlerėsim

       Neqoftese mbas kėsaj ju :

objektivat e kėtij mėsimi janė arritur plotėsisht. Neqoftese ju keni dyshime, pėrpiquni ta lexoni atė dhe njė herė duke u pėrqėndruar mė shumė, por mos u pėrpiqni ta mėsoni tekstin pėrmendėsh. Fizika nuk ėshtė lėndė qė mėsohet pėrmendėsh, por ėshtė lėndė qė nė radhė tė parė duhet kuptuar.